Safe & Save Pharmacy

ลอยกระทงไร้สารพิษ ลดมลพิษทางน้ำ

20 พฤศจิกายน 2569
ลอยกระทงไร้สารพิษ ลดมลพิษทางน้ำ

เทศกาลลอยกระทงเป็นประเพณีที่ผู้คนต่างออกไปร่วมขอขมาพระแม่คงคาตามแม่น้ำ ลำคลอง และบึงสาธารณะ แต่เบื้องหลังความสวยงามของแสงเทียนและกระทงที่ลอยเต็มผิวน้ำ มักทิ้งปัญหา มลพิษทางน้ำ วันลอยกระทง ไว้เบื้องหลังเสมอ ทั้งขยะจากวัสดุย่อยสลายยาก สารเคมีจากสีทาตกแต่ง ไปจนถึงเศษอาหารที่ใส่ลงในกระทงขนมปัง ซึ่งสิ่งเหล่านี้ทำให้น้ำเน่าเสียอย่างรวดเร็วและกลายเป็นแหล่งเพาะเชื้อโรคที่ส่งผลกระทบโดยตรงต่อสุขภาพของประชาชนที่ลงไปสัมผัสน้ำหรืออาศัยอยู่ริมตลิ่ง การปรับเปลี่ยนรูปแบบมาสู่การ ลอยกระทงไร้สารพิษ ลดมลพิษทางน้ำ จึงเป็นแนวทางสำคัญที่ช่วยตัดวงจรความเสื่อมโทรมของสิ่งแวดล้อมตั้งแต่ต้นทาง

 

ทำไมต้องลดขยะกระทง: ขยะอินทรีย์ดึงออกซิเจนในน้ำ ทำให้น้ำเน่าเสียและเกิดก๊าซไข่เน่า

ความเชื่อที่ว่าการลอยกระทงด้วยวัสดุอะไรก็ได้เพียงปีละครั้งคงไม่ส่งผลกระทบมากนักเป็นความเข้าใจที่คลาดเคลื่อน เมื่อขยะอินทรีย์และสารเคมีจำนวนมหาศาลถูกปล่อยลงสู่แหล่งน้ำพร้อมกันในคืนเดียว โดยเฉพาะในแหล่งน้ำปิดหรือแหล่งน้ำที่ไหลเวียนช้า เช่น บึงสาธารณะและสระน้ำในสวนสาธารณะ จุลินทรีย์ในน้ำจะเร่งกระบวนการย่อยสลายขยะเหล่านั้นโดยดึงเอาออกซิเจนที่ละลายอยู่ในน้ำ (Dissolved Oxygen หรือ DO) ไปใช้จนหมดอย่างรวดเร็ว ภาวะขาดออกซิเจนในน้ำก่อให้เกิดกระบวนการย่อยสลายแบบไม่ใช้ออกซิเจน ซึ่งสร้างก๊าซพิษอย่างก๊าซไข่เน่า (Hydrogen Sulfide) และก๊าซมีเทน ส่งผลให้น้ำเปลี่ยนเป็นสีดำคล้ำ มีกลิ่นเหม็นรุนแรง และทำให้สัตว์น้ำขาดอากาศหายใจตาย ซากสัตว์น้ำที่เน่าเปื่อยยิ่งซ้ำเติมให้น้ำเสื่อมโทรมหนักขึ้น กลายเป็นแหล่งสะสมของเชื้อแบคทีเรียก่อโรคและปรสิตที่พร้อมเข้าสู่ร่างกายมนุษย์ผ่านการสัมผัสผิวหนัง บาดแผล หรือการปนเปื้อนในห่วงโซ่อาหาร

 

4 ตัวการสำคัญที่ก่อให้เกิดสารพิษในแหล่งน้ำ

  • กระทงขนมปังและอาหารปลา หลายคนเข้าใจว่าการลอยกระทงขนมปังช่วยลดขยะและเป็นอาหารปลา แต่ความจริงแล้วเมื่อขนมปังจำนวนมากถูกปล่อยลงน้ำพร้อมกัน ปลาไม่สามารถกินได้ทัน ขนมปังจะยุ่ยและจมลงก้นบ่อ กลายเป็นสารอินทรีย์เข้มข้นที่ทำให้น้ำเน่าเสียเร็วกว่ากระทงใบตองหลายเท่าตัว

  • สารเคมีจากสีสันและกาวตกแต่ง กระทงที่ทำจากกระดาษย้อมสี พลาสติก หรือกลีบดอกไม้ที่พ่นสีสเปรย์ มักมีส่วนประกอบของโลหะหนัก เช่น ตะกั่ว แคดเมียม โครเมียม รวมถึงสารระเหยอินทรีย์ (VOCs) เมื่อแช่น้ำเป็นเวลานาน สารเคมีเหล่านี้จะละลายปนเปื้อนลงสู่แหล่งน้ำและสะสมในห่วงโซ่อาหาร

  • กระทงโฟมและพลาสติก วัสดุกลุ่มนี้ใช้เวลาในการย่อยสลายตามธรรมชาตินานหลายร้อยปี และเมื่อถูกแสงแดดหรือแรงกระแทกของคลื่นน้ำ จะแตกตัวกลายเป็นไมโครพลาสติก (Microplastics) ที่ปนเปื้อนในน้ำและเข้าสู่ร่างกายมนุษย์ผ่านการบริโภคสัตว์น้ำ

  • วัสดุยึดติดที่เป็นโลหะและของมีคม ตะปู เข็มหมุด และลวดเย็บกระดาษที่ใช้กลัดใบตอง เมื่อจมลงสู่ก้นแหล่งน้ำจะเกิดสนิมเหล็กปนเปื้อนในน้ำ และกลายเป็นอันตรายร้ายแรงต่อผู้ที่ลงไปเก็บกระทงหรือเดินลุยน้ำบริเวณริมตลิ่ง

 

ผลกระทบต่อสุขภาพเมื่อสัมผัสสารพิษและน้ำเน่าเสีย

แหล่งน้ำที่ปนเปื้อน มลพิษทางน้ำ วันลอยกระทง เป็นแหล่งอาศัยชั้นดีของเชื้อจุลินทรีย์ก่อโรคหลากหลายชนิด ไม่ว่าจะเป็นเชื้อแบคทีเรียกลุ่มโคลิฟอร์ม (Coliform bacteria) เชื้ออีโคไล (E. coli) เชื้อสแตฟิโลค็อกคัส (Staphylococcus) รวมถึงเชื้อราและปรสิตต่างๆ ซึ่งส่งผลเสียต่อร่างกายมนุษย์ได้หลายระบบ

เช่น โรคผิวหนังอักเสบและผื่นแพ้สัมผัส, โรคตาแดงและเยื่อบุตาอักเสบ, โรคติดเชื้อในระบบทางเดินอาหาร, อันตรายจากบาดแผลและโรคฉี่หนู เป็นต้น

วิธีเลือกกระทงและแนวทางปฏิบัติเพื่อลดมลพิษทางน้ำอย่างยั่งยืน

การลดภาระให้แหล่งน้ำเริ่มต้นได้จากการปรับเปลี่ยนวิธีคิดและเลือกใช้วัสดุที่สอดคล้องกับระบบนิเวศจริง แนวทางด้านสิ่งแวดล้อมและสาธารณสุขแนะนำหลักการปฏิบัติที่ทำได้ทันทีดังนี้

  • เลือกใช้วัสดุธรรมชาติ 100% ที่ย่อยสลายง่าย เช่น หยวกกล้วย ใบตอง ใบบัว หรือดอกไม้สดที่ไม่ได้ผ่านการพ่นสีหรือเคลือบสารเคมี  

  • เปลี่ยนวัสดุยึดติดเป็นของจากธรรมชาติไม้กลัดจากทางมะพร้าวหรือไม้ไผ่เหลาแทนการใช้ตะปู เข็มหมุด และลวดเย็บกระดาษ เพื่อป้องกันการเกิดสนิมเหล็กปนเปื้อนในน้ำและลดอุบัติเหตุของมีคมทิ่มตำเท้าเจ้าหน้าที่เก็บขยะหรือประชาชน

  • ควรตัดแต่งกระทงให้มีขนาดกะทัดรัดเพื่อลดปริมาณขยะรวม

  • หลีกเลี่ยงกระทงขนมปังและอาหารปลาในแหล่งน้ำปิด แม้จะย่อยสลายได้แต่แป้งและยีสต์ในขนมปังจะละลายน้ำและดึงออกซิเจนไปใช้ในการย่อยสลายเร็วกว่าใบตองหลายเท่า หากปลาในบึงกินไม่ทันจะทำให้น้ำเน่าเสียเฉียบพลันภายในข้ามคืน

  • ลดจำนวนกระทงด้วยหลัก 1 ครอบครัว 1 กระทง หรือเลือกใช้กระทงน้ำแข็งที่ไม่ผสมสีและไม่ปักธูปเทียนเคมี รวมถึงการเลือกช่องทางลอยกระทงออนไลน์เพื่อลดปริมาณขยะในแหล่งน้ำธรรมชาติโดยตรง

  • ลอยในแห่งน้ำระบบปิด ที่สามารถเก็บขยะได้หลังใช้ เช่น อ่างน้ำหน้าบ้าน สระน้ำ เป็นต้น

  • รีไซล์เคิลกระทง เก็บไว้ใช้ต่อปีหน้า เก็บกระทงหลังลอยไว้เพื่อนำมาใช้ใหม่ปีหน้า เป็นการลดปริมาณขยะได้โดยรวม

  • ลอยกระทงออนไลน์: ทางเลือกสำหรับผู้ที่ไม่สะดวกเดินทาง ร่วมขอพร และสืบสานประเพณีผ่านแพลตฟอร์มดิจิทัล ช่วยลดการเกิดขยะจริงได้อย่างสมบูรณ์

 

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับลอยกระทงไร้สารพิษ ลดมลพิษทางน้ำ

  1. กระทงขนมปังและกระทงอาหารปลาช่วยลดมลพิษทางน้ำได้จริงหรือไม่

ไม่จริง ในทางกลับกันกระทงขนมปังและกระทงอาหารปลาเป็นตัวการสำคัญที่ทำให้น้ำเน่าเสียเร็วที่สุดเมื่อถูกปล่อยลงสู่แหล่งน้ำปิดหรือบึงสาธารณะ เพราะเมื่อมีปริมาณมากเกินกว่าที่ปลาจะกินหมด แป้งและยีสต์ในขนมปังจะละลายน้ำและถูกย่อยสลายโดยจุลินทรีย์ ซึ่งดึงเอาออกซิเจนในน้ำไปใช้จนหมด ส่งผลให้น้ำเน่าเสียและปลาขาดออกซิเจนตาย

  1. กระทงที่ทำจากกรวยไอศกรีมหรือแป้งมันสำปะหลังปลอดภัยต่อแหล่งน้ำมากกว่าโฟมหรือไม่

ปลอดภัยกว่าโฟมในแง่ของการไม่ทิ้งขยะไมโครพลาสติกตกค้างระยะยาว แต่ยังคงจัดเป็นสารอินทรีย์ที่ละลายน้ำได้เช่นเดียวกับขนมปัง หากนำไปลอยในแหล่งน้ำปิดหรือสระน้ำขนาดเล็กในปริมาณมาก ย่อมส่งผลให้ค่าออกซิเจนละลายน้ำลดต่ำลงและทำให้น้ำเน่าเสียได้เช่นกัน จึงเหมาะสำหรับการลอยในแหล่งน้ำที่มีการไหลเวียนถ่ายเทสะดวกและจำกัดจำนวน

  1. การจุดธูปเทียนบนกระทงส่งผลเสียต่อคุณภาพน้ำและสุขภาพอย่างไร

ควันจากธูปเทียนปล่อยสารก่อมะเร็งและฝุ่นละอองขนาดเล็ก PM2.5 สู่ระบบทางเดินหายใจโดยตรง ส่วนน้ำตาเทียนและก้านธูปที่ย้อมสีเคมีเมื่อตกลงสู่แหล่งน้ำจะละลายสารพิษและโลหะหนักปนเปื้อนในน้ำ การลดขนาดธูปเทียนหรือเลือกใช้กระทงที่ไม่จุดธูปเทียนจึงช่วยลดทั้งมลพิษทางอากาศและมลพิษทางน้ำได้พร้อมกัน

  1. น้ำแข็งหรือกระทงน้ำแข็งเป็นทางเลือกที่ปลอดภัยต่อแหล่งน้ำและสุขภาพหรือไม่

ปลอดภัยต่อสิ่งแวดล้อมและสุขภาพมากที่สุดในบรรดากระทงที่ลอยลงน้ำจริง เพราะน้ำแข็งทำจากน้ำบริสุทธิ์ เมื่อละลายจะไม่ทิ้งสารอินทรีย์ ขยะตกค้าง หรือสารเคมีปนเปื้อนในแหล่งน้ำ แต่ควรเลือกกระทงน้ำแข็งที่ไม่ผสมสีสังเคราะห์และไม่ปักธูปเทียนที่มีสารเคมี เพื่อป้องกันการปนเปื้อนสู่แหล่งน้ำ

 

ร่วมสืบสานประเพณีอย่างใส่ใจ เพื่อสุขภาพที่ดีและสิ่งแวดล้อมที่ยั่งยืน

การขับเคลื่อนแนวคิด ลอยกระทงไร้สารพิษ ลดมลพิษทางน้ำ คือการปรับสมดุลระหว่างการอนุรักษ์วัฒนธรรมอันดีงามและการดูแลระบบนิเวศให้ปลอดภัยต่อสุขภาพของทุกคน การเลือกใช้วัสดุจากธรรมชาติที่ปลอดสารเคมี งดใช้ของมีคมยึดติด ลดจำนวนกระทงต่อครอบครัว ควบคู่ไปกับการดูแลความสะอาดของร่างกายทันทีหลังร่วมงาน ล้วนช่วยลดความเสี่ยงจากโรคผิวหนังอักเสบ โรคตาแดง และโรคติดเชื้อทางน้ำได้อย่างเป็นรูปธรรม หากพบอาการผิดปกติทางผิวหนัง ดวงตา หรือมีบาดแผลหลังสัมผัสน้ำในแหล่งน้ำสาธารณะ ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรทุกครั้งก่อนเริ่มใช้ยาหรือผลิตภัณฑ์ดูแลสุขภาพชนิดใหม่เพื่อความปลอดภัยสูงสุด

แหล่งอ้างอิง

  1. World Health Organization. Guidelines for safe recreational water environments: Volume 1, Coastal and fresh waters [Internet]. Geneva: World Health Organization; 2003 [cited 2026 Nov 20]. Available from: https://www.who.int/publications/i/item/9241545801

  2. Craun GF, Calderon RL, Craun MF. Outbreaks associated with recreational water in the United States. Int J Environ Health Res. 2005 Aug;15(4):243-62. doi: 10.1080/09603120500155716.

  3. Haake DA, Levett PN. Leptospirosis in humans. Curr Top Microbiol Immunol. 2015;387:65-97. doi: 10.1007/978-3-662-45059-8_5.

  4. Prata JC, da Costa JP, Lopes I, Duarte AC, Rocha-Santos T. Environmental exposure to microplastics: An overview on possible human health effects. Sci Total Environ. 2020 Feb 1;702:134455. doi: 10.1016/j.scitotenv.2019.134455.