ปวด บวม ช้ำ (Brunt Trauma) คืออะไร? สาเหตุ อาการ และการฟื้นตัวของร่างกาย

ปวด บวม ช้ำ เกิดได้หลากหลายสาเหตุ 

   ปวด บวม ช้ำ (Brunt Trauma) เป็นอาการบาดเจ็บบริเวณผิวหนัง เนื่องจากเส้นเลือดฝอยแตกจนเกิดเลือดสะสมอยู่ใต้ผิวหนัง ทำให้ผิวหนังเปลี่ยนเป็นสีคล้ำ รอยช้ำเป็นอาการที่พบได้บ่อยและเกิดขึ้นได้กับคนทุกเพศทุกวัย อาการเริ่มต้นมักเป็นสีแดง ปวดและ/หรืออาจมีอาการบวมร่วมด้วย จากนั้นจะค่อยๆ คล้ำขึ้นหรือเป็นสีม่วงเข้มภายใน 2-3 ชั่วโมงหลังจากเกิดอาการแดงขึ้น หลังจากนั้นอาจเปลี่ยนเป็นสีเหลือง เขียวหรือสีอื่นๆ เช่น น้ำตาล น้ำตาลอ่อน หลังผ่านไปจาก 2-3 วัน แสดงถึงการคั่งของเลือดเสียในบริเวณที่ได้รับบาดเจ็บ ซึ่งมักเกิดขึ้นเมื่อรอยช้ำเริ่มจางลงแต่รอยสีดังกล่าวจะค่อยๆ จางไปเมื่อเวลาผ่านไป รอยช้ำที่เกิดขึ้นโดยทั่วไปจะมีอาการกดเจ็บและบางครั้งอาจสร้างความเจ็บปวดในช่วง 2-3 วันแรก แต่อาการจะค่อยๆ ดีขึ้นและอาการเจ็บจะหายไปพร้อมกับสีที่จางลง สามารถเกิดขึ้นได้ทุกส่วนของร่างกายเมื่อถูกกระแทก ถูกชน หรือถูกต่อย ทำให้มีเลือดออกในชั้นใต้ผิวหนังมากน้อยต่างกัน ขึ้นอยู่กับความแรงที่มากระทบ

 Acute injury ซึ่งเป็นการบาดเจ็บที่เกิดขึ้นทันทีหลังจากได้รับอุบัติเหตุหรือแรงกระทำที่มากพอจะทำให้เกิดการบาดเจ็บขึ้นมาในทันทีและมักมีอาการบวมตามมา โดยจะบวมจะเกิดขึ้นมากที่สุดหลังจากได้รับบาดเจ็บประมาณ 2-3 ชั่วโมง การบาดเจ็บเฉียบพลันที่พบบ่อย ได้แก่ กระดูกหัก เส้นเอ็นฉีกขาดข้อเคลื่อน บาดแผล ฟกช้ำ

Overuse injury เป็นการบาดเจ็บที่เกิดขึ้นหลังจากได้รับอุบัติเหตุหรือแรงมากระทำซ้ำๆ (repetitive injury) โดยแต่ละครั้งมีความรุนแรงไม่มากพอที่จะทำให้เกิดอาการบาดเจ็บขึ้นมาทันที ร่างกายจะมีการซ่อมแซมและปรับสภาพ แต่เนื่องจากได้รับบาดเจ็บต่อเนื่องซ้ำๆ จนร่างกายไม่สามารถซ่อมแซมได้ทัน จะทำให้เกิดอาการตามมาภายหลัง ดังนั้นปัจจัยที่มีผลต่อการเกิดการบาดเจ็บชนิดนี้คือ ความรุนแรงและความถี่ของการบาดเจ็บ ส่วนปัจจัยเสริมอื่นที่จะทำให้เกิดการบาดเจ็บง่ายขึ้นได้แก่ แนวของรยางค์ผิดปกติ (malalignment) , กล้ามเนื้อไม่สมดุล (muscle imbalance) การฝึกฝนที่ผิดและการใช้อุปกรณ์ผิดประเภท สาเหตุเหล่านี้ล้วนกระตุ้นให้เกิดภาวะบาดเจ็บนี้ได้ การบาดเจ็บชนิดนี้พบได้บ่อยในระหว่างการฝึกฝนกีฬา (training)

สาเหตุหลักของการเกิดการบาดเจ็บ 

• ✿ กล้ามเนื้อไม่สมดุล (muscle imbalance) โดยเฉพาะในระหว่างการเล่นกีฬาซึ่งกล้ามเนื้อหลายมักจะทำงานไปพร้อมกัน กล้ามเนื้อส่วนที่อ่อนแอจะมีการคลายตัวที่ช้ากว่าปกติจึงมักจะเกิดการบาดเจ็บได้ง่าย ซึ่งพบได้บ่อยในการฝึกกล้ามเนื้อเฉพาะมัด

• ✿ กล้ามเนื้อที่ขาดความยืดหยุ่น (muscle inflexibility) กล้ามเนื้อที่ขาดความยืดหยุ่นจะมีการตอบสนองที่ลดลง ส่งผลให้การคลายตัวจะช้าลง ทำให้ถูกกล้ามเนื้อที่ทำหน้าที่ตรงข้ามในขณะเกร็งตัวอยู่หรือคลายตัวไม่เต็มที่ ทำให้เกิดการบาดเจ็บได้โดยเฉพาะการใช้งานอย่างหนัก

• ✿ กล้ามเนื้อที่ได้รับบาดเจ็บมาก่อน (previous injury) กล้ามเนื้อที่ได้รับบาดเจ็บจะมีการตึงตัว, ความยืดหยุ่นและการตอบสนองที่ลดลง ดังนั้นกล้ามเนื้อที่ได้รับบาดเจ็บ จะมีการบาดเจ็บที่ง่ายกว่ากล้ามเนื้อปกติ

• ✿ การบาดเจ็บซ้ำๆ (repetitive injury) การบาดเจ็บซ้ำๆ มีลักษณะเช่นเดียวกับกล้ามเนื้อที่ได้รับบาดเจ็บมาก่อน

• ✿ เทคนิคการใช้งานกล้ามเนื้อที่ผิด เช่น การวิ่งที่พยายามแอ่นเข้าไปด้านหลัง ขณะที่เท้ากระทบพื้น จะทำให้กล้ามเนื้อด้านหลังถูกยืดอย่างรุนแรง ซึ่งจะทำให้เกิดการฉีกขาดได้ 

การรักษารอยช้ำด้วยตนเองในเบื้องต้น 

• ประคบเย็นบริเวณที่เกิดอาการช้ำ ด้วยสำลีหรือผ้าชุบน้ำเย็น อาจใช้ถุงน้ำแข็งห่อด้วยผ้าประคบลงบนบริเวณที่มีอาการประมาณ 10-15 นาทีและไม่ควรให้ผิวหนังสัมผัสน้ำแข็งโดยตรง เพราะความเย็นอาจทำให้ผิวหนังเสียหายได้ หากเกิดรอยช้ำขนาดใหญ่บริเวณขาหรือเท้าในช่วง 24 ชั่วโมงแรกหลังได้รับบาดเจ็บ ควรยกขาให้สูงที่สุดเท่าที่จะทำได้

• หากมีอาการฟกช้ำในภาย 48 ชั่วโมงแรก ควรประคบเย็นด้วยน้ำเย็นหรือน้ำแข็ง วันละ 2-3 ครั้ง ครั้งละประมาณ 15-30 นาที ส่วนรอยช้ำบริเวณศีรษะและใบหน้าให้ประคบด้วยน้ำแข็ง หรืออาจใช้ผ้าม้วนให้หนาพอ กดบริเวณที่ฟกช้ำเพื่อลดบวม

• หลังเกิดอาการช้ำประมาณ 48 ชั่วโมง สามารถประคบร้อน ด้วยการใช้ผ้าชุบน้ำอุ่นวางประคบบริเวณที่เกิดรอยช้ำประมาณ 10 นาที จำนวน 2-3 ครั้ง/วัน ซึ่งอาจช่วยเพิ่มการไหลเวียนโลหิตในบริเวณที่เกิดรอยช้ำได้และช่วยให้ผิวหนังสามารถดูดซึมเลือดกลับได้เร็วยิ่งขึ้น รอยช้ำก็จะค่อยๆ จางหายไปในที่สุด

• การใช้ยาบรรเทาอาการเจ็บปวด เช่น พาราเซตามอลและควรหลีกเลี่ยงยาแอสไพริน (Aspirin) หรือไอบูโบรเฟน (Ibuprofen) เพราะอาจเสี่ยงทำให้มีอาการเลือดไหลเพิ่มมากขึ้น จากผลข้างเครียงของตัวยาและอาจพบอาการแพ้ยาได้ในบางคน

การป้องกันการเกิดอาการปวด บวม ซ้ำ ⚡

• จัดวางเฟอร์นิเจอร์และอุปกรณ์ในบ้านให้เรียบร้อย ไม่ให้กีดขวางทางเดินหรือประตู ควรระมัดระวังให้มากเมื่อในบ้านมีผู้สูงอายุหรือเด็กเล็ก

•  ควรระมัดระวังอยู่ ในกรณีที่พื้นเปียกไม่ว่าจากการทำความสะอาด ทำงานบ้านหรือฝนตก ควรดูพื้นว่าแห้งดีหรือไม่ เพราะอาจทำให้ลื่นล้มได้

•  ในทางเดินส่วนต่างๆในบ้าน ควรจัดสรรให้มีแสงสว่างที่เพียงพอ

• สวมใส่อุปกรณ์ป้องกันร่างกายในขณะเล่นกีฬา สำหรับส่วนที่สำคัญต่างๆ ตามบริเวณข้อพับต่างๆ

•  หากแพทย์สั่งจ่ายยาต้านการแข็งตัวของเลือด ควรปฏิบัติตามคำแนะนำของแพทย์เสมอ และอาจมีการปรับการใช้ยาเมื่อจำเป็น

ยาแก้ปวดบวมช้ำ

การใช้ยาเพื่อบรรเทาอาการควรเลือกอย่างเหมาะสมตามลักษณะอาการ

ยาที่ใช้ได้ทั่วไป

• พาราเซตามอล (Paracetamol)
  ใช้ลดอาการปวด เหมาะกับอาการปวดทั่วไป ไม่เพิ่มความเสี่ยงเลือดออก

ยาที่ควรใช้ด้วยความระมัดระวัง

• ไอบูโพรเฟน (Ibuprofen)

• แอสไพริน (Aspirin)

ยากลุ่มนี้ช่วยลดอักเสบได้ แต่มีผลต่อการแข็งตัวของเลือด อาจทำให้เลือดออกมากขึ้นในบางกรณี โดยเฉพาะในผู้ที่มีภาวะเลือดออกง่าย หรือรับประทานยาต้านการแข็งตัวของเลือด

ยาทาภายนอก

• เจลลดอักเสบ

• ครีมสมุนไพรลดบวม

• แผ่นแปะบรรเทาปวด

ควรอ่านฉลากและปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้ยา โดยเฉพาะในผู้สูงอายุ เด็ก และผู้มีโรคประจำตัว

สาเหตุรอยช้ำที่ไม่รู้ตัว

บางครั้งอาจพบรอยช้ำโดยไม่ทราบสาเหตุชัดเจน ซึ่งอาจเกิดจาก

• การกระแทกเล็กน้อยที่ไม่ทันสังเกต

• เส้นเลือดเปราะบาง โดยเฉพาะในผู้สูงอายุ

• การรับประทานยาต้านการแข็งตัวของเลือด

• ภาวะเกล็ดเลือดต่ำ

• การขาดวิตามินบางชนิด เช่น วิตามินซี หรือวิตามินเค

• ความผิดปกติของระบบเลือด

หากมีรอยช้ำบ่อยครั้งโดยไม่มีสาเหตุชัดเจน ควรเข้ารับการตรวจเพิ่มเติม

เมื่อไหร่ควรไปพบแพทย์ถ้าปวด บวม ช้ำ

ควรรีบพบแพทย์ในกรณีดังต่อไปนี้

• ปวดมากผิดปกติหรือปวดรุนแรงขึ้นเรื่อยๆ

• บวมมาก กดแล้วเจ็บมาก หรือขยับไม่ได้

• รอยช้ำมีขนาดใหญ่ผิดปกติ

• มีอาการชา อ่อนแรง หรือเคลื่อนไหวลำบาก

• มีไข้ร่วมกับอาการบวมแดงร้อน

• ช้ำบ่อยโดยไม่ทราบสาเหตุ

• ผู้ป่วยใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือด

เพื่อประเมินว่ามีภาวะกระดูกหัก เอ็นฉีกขาด หรือภาวะแทรกซ้อนอื่นหรือไม่

ประคบร้อนหรือประคบเย็นดีกว่าสำหรับปวดบวมช้ำ

การเลือกประคบขึ้นอยู่กับระยะเวลาหลังบาดเจ็บ

ระยะ 0–48 ชั่วโมงแรก → ประคบเย็น

• ช่วยลดบวม

• ลดการอักเสบ

• ลดการไหลของเลือดไปบริเวณที่บาดเจ็บ

• ควรประคบครั้งละ 15–20 นาที วันละ 2–3 ครั้ง

หลัง 48 ชั่วโมง → ประคบร้อน

• ช่วยกระตุ้นการไหลเวียนเลือด

• ช่วยให้เลือดคั่งสลายเร็วขึ้น

• ลดอาการตึงกล้ามเนื้อ

สรุป: ระยะแรกใช้ “เย็น” หลังจากนั้นใช้ “ร้อน”

วิธีบรรเทาอาการปวดบวม

สามารถใช้หลักการ RICE ดังนี้

• R – Rest พักการใช้งานบริเวณที่บาดเจ็บ

• I – Ice ประคบเย็นในช่วงแรก

• C – Compression ใช้ผ้ายืดพันเพื่อลดบวม (ไม่ควรรัดแน่นเกินไป)

• E – Elevation ยกอวัยวะให้สูงกว่าระดับหัวใจ

นอกจากนี้ควร

• หลีกเลี่ยงการนวดแรงๆ ในช่วงแรก

• งดออกกำลังกายหนัก

• ดูแลโภชนาการให้เพียงพอ โดยเฉพาะโปรตีนและวิตามิน

การดูแลอย่างถูกวิธีจะช่วยให้อาการปวด บวม และช้ำ ดีขึ้นเร็วและลดความเสี่ยงการบาดเจ็บซ้ำ

เอกสารอ้างอิง

▶ กิติพงษ์ ขัติยะและคณะ.(มปป.) สุขภาพเพื่อการดำรงชีวิต : เอกสารประกอบการสอนวิชา ศท 013. หลักสูตรวิชาศึกษาทั่วไป คณะศิลปศาสตร์มหาวิทยาลยแม่โจ้.

▶ ชูศักดิ์ กิจคุณาเสถียร.[ออนไลน์]. การบาดเจ็บจากการเล่นกีฬา . แหล่งที่มา : med.mahidol.ac.th [29 มิถุนายน 2558].