ต่อมลูกหมากโต (Benign Prostatic Hyperplasia) คืออะไร? อันตรายและวิธีป้องกัน

ต่อมลูกหมากโตคืออะไร อันตรายไหม ป้องกันอย่างไรได้บ้าง?

   ต่อมลูกหมากโต คือ ต่อมกลมเล็กๆ ที่อยู่ใต้กระเพาะปัสสาวะและตรงกลางของต่อมจะมีท่อปัสสาวะซึ่งส่งผ่านปัสสาวะ ลงมาทางอวัยวะเพศชาย ทำหน้าที่ผลิตของเหลวซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของน้ำอสุจิที่ช่วยเคลื่อนย้ายอสุจิระหว่างการมีเพศสัมพันธ์ ปัญหาต่อมลูกหมากโตมักไม่ค่อยพบในวัยรุ่น แต่โอกาสการเกิดจะสูงขึ้นเรื่อยๆ ในผู้ชายวัยตั้งแต่ 45 ปีขึ้นไป อย่างไรก็ตามจาก การวิจัยของสหรัฐอเมริกาพบว่าผู้ชายอายุเกิน 50 ปีจำนวนมากกว่าครึ่งหนึ่งมีอาการต่อมลูกหมากโตหรือที่เรียกว่า Benign Prostatic Hyperplasia (BPH) ส่งผลให้เกิดอาการปัสสาวะติดขัด นอกจากนี้ ยังส่งผลให้อสุจิที่ถูกหลั่งออกมาไหลกลับเข้าไป ในกระเพาะปัสสาวะได้ หากไม่ได้รับการรักษาก็อาจส่งผลให้เกิดปัญหาเกี่ยวกับกระเพาะปัสสาวะ ทางเดินปัสสาวะและไตได้ใน อนาคต

   ต่อมลูกหมากเป็นต่อมที่อยู่ รอบท่อปัสสาวะส่วนต้น บริเวณโคนอวัยวะเพศของผู้ชาย หน้าต่อท่อทวารหนักไม่สามารถตรวจพบได้ภายนอก จำเป็นต้องใช้วิธีการตรวจผ่านทางทวารหนัก บางคนเข้าใจผิดระหว่างลูกอัณฑะซึ่งสามารถตรวจได้จากภายนอก ต่อมลูกหมากมีหน้าที่สร้างน้ำหล่อเลี้ยงเชื้ออสุจิ สารที่เป็นของเหลวประมาณ 30% ของน้ำอสุจิถูกสร้างจากต่อมลูกหมาก ต่อมลูกหมากเป็นอวัยวะระบบสืบพันธุ์ของเพศชาย ฉะนั้นโรคของต่อมลูกหมากจึงเกิดได้ในเฉพาะผู้ชาย ในผู้ชายที่โตเต็มที่จะประมาณเท่ากับลูกเกาลัด เมื่ออายุมากขึ้นจะมีขนาดใหญ่ขึ้น และเนื้อเยื่อมีการเปลี่ยนแปลงเป็นเนื้องอก(ชนิดธรรมดา ไม่ใช่เนื้องอกมะเร็ง) ซึ่งปัจจัยที่ทำให้โตขึ้นเชื่อว่าเกิดจากการเปลี่ยนแปลงตามวัย และฮอร์โมนเพศชาย โรคต่อมลูกหมากโต คือ ภาวะที่ต่อมลูกหมากมีขนาดใหญ่ผิดปกติ ซึ่งชาวตะวันตกมักเปรียบเทียบขนาดปกติของต่อมลูกหมากว่าเท่ากับขนาดของผลวอลนัท (walnut-size) ตำแหน่งของต่อมลูกหมากจะอยู่ในบริเวณใต้กระเพาะปัสสาวะ ต่อมลูกหมากทำหน้าที่สร้างสารที่เป็นของเหลวประมาณ 30% ของน้ำอสุจิ 

สาเหตุของโรคต่อมลูกหมากโต⚡

   โรคต่อมลูกหมากโต คือ ภาวะที่ต่อมลูกหมากมีขนาดใหญ่มากขึ้น ประกอบกับมีการกระตุ้นจากระบบประสาทมากขึ้นบริเวณหูรูดกระเพาะปัสสาวะ และต่อมลูกหมาก ขนาดต่อมที่โตขึ้นจะไปกดเบียดทางเดินปัสสาวะ ส่วนการกระตุ้นจากระบบประสาทจะทำให้บริเวณหูรูด และทางออกของปัสสาวะมีการหดเกร็งมากขึ้นกว่าปกติ โดยกลไกการกระตุ้นจากระบบประสาทมีผลทำให้เกิดอาการต่างๆ มากกว่าขนาดต่อมลูกหมากที่โตขึ้น ซึ่งเราจะพบได้มากในคนไข้ชายสูงอายุ ส่วนมากอายุมากกว่า 50 ปีขึ้นไป โรคต่อมลูกหมากโตเป็นโรคที่พบได้เป็นปกติในผู้ชาย และการเกิดขึ้นมักจะสัมพันธ์กับอายุ และฮอร์โมนเพศชาย มีหลักฐานแสดงให้เห็นว่า 50% ของผู้ชายที่เป็นโรคต่อมลูกหมากนั้นมีอายุประมาณ 60 ปี   

   ต่อมลูกหมากจะค่อยๆ ขยายใหญ่ขึนเพราะการเปลี่ยนแปลงของฮอร์โมนเนื่องจากอายุที่มากขึ้น โดยเปลี่ยนฮอร์โมน เพศชายเทสโทสเตอโรน (Testosterone) ไปเป็นฮอร์โมนไดไฮโดรเทสโทสเตอโรน (Dihydrotestosterone) หรือ DHT ส่งผล ท้าให้การสร้างเซลล์ต่อมลูกหมากมากกว่าปกติ ต่อมลูกหมากจึงโตขึ้นจนไปปิดกั้นท่อปัสสาวะ รบกวนการปัสสาวะและท้าให้ ปัสสาวะออกจากกระเพาะปัสสาวะได้ไม่หมด เป็นสาเหตุหนึ่งที่ท้าให้เสี่ยงเกิดโรคอัลไซเมอร์ เนื่องจากเกิดการสะสมของ โปรตีนบางชนิดของเส้นประสาทในสมอง เช่น อะไมลอยด์ (amyloid) และ ทาว (tau) มากกว่าปกติ

โรคต่อมลูกหมากโต มีอาการอย่างไร 

✿ ปัสสาวะบ่อยกว่าปกติ รวมถึงการลุกขึ นมาปัสสาวะตอนกลางคืน 

✿ ไม่สามารถกลั้นปัสสาวะได้ 

✿ ปัสสาวะเป็นสายเล็กลงหรือต้องออกแรงเบ่งมากขึ้น

✿ ปัสสาวะลำบาก 

✿ ปัสสาวะไม่ต่อเนื่องหรือขาดตอน 

✿ มีอาการเจ็บขณะปัสสาวะ 

✿รู้สึกปัสสาวะไม่สุด 

✿ ควบคุมการปัสสาวะไม่ได้ 

✿ ปัสสาวะมีเลือดปน 

   หากเริ่มมีอาการใดอาการหนึ่งดังข้างต้น ควรปรึกษาแพทย์เพื่อเข้ารับการตรวจที่จ้าเป็นและการตรวจเลือดเพื่อประเมิน อาการของต่อมลูกหมากโต 

ภาวะแทรกซ้อนที่จะเกิดขึ้นเมื่อละเลยการรักษา 

✿ ปัสสาวะเป็นเลือด 

✿ กระเพาะปัสสาวะครากหรือมีนิ่วในกระเพาะปัสสาวะ ท้าให้ไม่สามารถขับปัสสาวะออกได้หมด ส่งผลให้กระเพาะ ปัสสาวะอักเสบ 

✿ การทำงานของไตเสื่อมลงและไตวายได้  

การรักษาและป้องกันโรคต่อมลูกหมากโต 

✿ การใช้ยารักษาโรคซึ่งเป็นวิธีพื้นฐานในการรักษาเพื่อลดการหดเกร็ง อาการบวมของท่อปัสสาวะและต้องอยู่ในการ ดูแลของแพทย์เท่านั้น อาจใช้เพียงตัวเดียวหรือมากกว่า 1 ตัวร่วมกันก็ได้ 

✿ การผ่าตัด (Transurethral Prostatectomy) 

✿ การใช้คลื่นความร้อน เช่น ไมโครเวฟ คลื่นวิทยุสำหรับผู้ป่วยที่ไม่เหมาะกับการผ่าตัด 

✿ การปรับเปลี่ยนพฤติกรรม 

•     เลี่ยงการดื่มน้ำ 1-2 ชั่วโมงก่อนนอนเพื่อลดการปวดปัสสาวะในเวลากลางคืน 

•     งดดื่มเครื่องดื่มที่มีแอลกอฮอล์หรือคาเฟอีน 

•     ออกกำลังกายด้วยการเดินวันละ 30-60 นาที 

•     งดการทานยาลดน้ำมูกหรือยาแก้แพ้แบบง่วงเนื่องจากตัวยาอาจท้าให้เกิดการหดตัวของท่อปัสสาวะ 

•     ไม่อั้นปัสสาวะ 

•     ลดน้ำหนัก รับประทานอาหารที่มีประโยชน์

•     ฝึกเข้าห้องน้ำ ควรเข้าทุกๆ 4-6 ชั่วโมง เหมาะส้าหรับกลุ่มผู้ป่วยที่ปัสสาวะบ่อยและไม่สามารถกลั้นได้ 

โรคต่อมลูกหมากโตป้องกันได้หรือไม่ 

   ขณะนี้ยังไม่ได้ เพราะสาเหตุของต่อมลูกหมากโตยังไม่แน่ชัด และเป็นการเปลี่ยนแปลงตามวัย ฮอร์โมนที่มีส่วนทำให้ต่อมลูกหมากโตได้แก่ฮอร์โมนเพศชายสร้างจากอัณฑะ ถ้าผู้ชายที่ตัดอัณฑะออกก่อนวัยรุ่นก็จะไม่มีต่อมลูกหมากโต แต่ไม่สามารถทำได้เนื่องจากอาจเกิดผลเสียจากการขาดฮอร์โมนมากกว่า การทำหมันชายไม่มีส่วนกับการเกิดอาการต่อมลูกหมากโต ดังนั้นปัจจุบันคำแนะนำคือ เฝ้าระวังการเกิดมะเร็งต่อมลูกหมากโดยไปปรึกษาแพทย์อย่างน้อยปีละครั้ง

เป็นต่อมลูกหมากโตแล้วจะกลายเป็นมะเร็งต่อมลูกหมากหรือไม่ 

   โดยทั่วไปแล้วโรคต่อมลูกหมากโตและมะเร็งต่อมลูกหมากมักเกิดในผู้ชายสูงอายุ และอาการของโรคทั้ง 2 กลุ่มนี้คล้ายกันมากทำให้การตรวจค้นมีความจำเป็นอย่างยิ่ง แต่อย่างไรก็ตามโรคทั้ง 2 กลุ่มนี้เป็นคนละชนิดกัน และไม่มีการเปลี่ยนสภาพจากต่อมลูกหมากโตไปเป็นมะเร็งได้ แต่เราอาจพบร่วมกันได้

ต่อมลูกหมากอักเสบ

ต่อมลูกหมากอักเสบ (Prostatitis) คือ ภาวะที่ต่อมลูกหมากเกิดการอักเสบ ซึ่งอาจเกิดจากการติดเชื้อแบคทีเรียหรือสาเหตุอื่นที่ไม่เกี่ยวข้องกับการติดเชื้อ พบได้ในผู้ชายทุกวัย

อาการที่พบบ่อย

• ปวดหรือแสบขณะปัสสาวะ

• ปัสสาวะบ่อย โดยเฉพาะตอนกลางคืน

• ปวดบริเวณท้องน้อย ขาหนีบ หรืออวัยวะเพศ

• ปวดขณะหลั่งน้ำอสุจิ

• บางรายอาจมีไข้ หนาวสั่น (ในกรณีติดเชื้อเฉียบพลัน)

แนวทางดูแล

• หากเกิดจากการติดเชื้อ แพทย์อาจพิจารณาให้ยาปฏิชีวนะ

• ดื่มน้ำให้เพียงพอ

• หลีกเลี่ยงแอลกอฮอล์และคาเฟอีน

• พบแพทย์หากมีอาการรุนแรงหรือเป็นเรื้อรัง

อาหารสำหรับต่อมลูกหมาก

แม้ยังไม่มีอาหารที่ป้องกันโรคต่อมลูกหมากโตได้โดยตรง แต่การรับประทานอาหารที่เหมาะสมช่วยส่งเสริมสุขภาพโดยรวมและลดปัจจัยเสี่ยงบางประการ

แนวทางโภชนาการที่แนะนำ

• ผักและผลไม้หลากสี โดยเฉพาะมะเขือเทศที่มีไลโคปีน

• ปลาและอาหารที่มีกรดไขมันโอเมก้า-3

• ธัญพืชไม่ขัดสี

• ถั่วและเมล็ดพืช

• ดื่มน้ำให้เพียงพอ

ควรจำกัด

• อาหารไขมันอิ่มตัวสูง

• อาหารแปรรูป

• เครื่องดื่มแอลกอฮอล์และคาเฟอีนในปริมาณมาก

ยารักษาต่อมลูกหมากโต

การใช้ยาถือเป็นแนวทางพื้นฐานในการรักษาภาวะต่อมลูกหมากโต โดยอยู่ภายใต้การดูแลของแพทย์

กลุ่มยาที่ใช้บ่อย ได้แก่

• ยากลุ่มคลายกล้ามเนื้อบริเวณต่อมลูกหมากและคอกระเพาะปัสสาวะ

  ช่วยลดอาการปัสสาวะติดขัด

• ยากลุ่มลดขนาดต่อมลูกหมาก

  ออกฤทธิ์ต่อฮอร์โมนเพศชายบางชนิด เพื่อลดการเจริญเติบโตของต่อม

• การใช้ยาร่วมกันหลายชนิด

  ในบางรายแพทย์อาจพิจารณาใช้มากกว่าหนึ่งกลุ่ม

กรณีอาการไม่ตอบสนองต่อยา อาจพิจารณาวิธีอื่น เช่น การผ่าตัดหรือการใช้พลังงานความร้อนตามข้อบ่งชี้ทางการแพทย์

มะเร็งต่อมลูกหมากและแนวทางการรักษา

มะเร็งต่อมลูกหมากเป็นโรคที่พบได้ในผู้ชายอายุมาก โดยอาการระยะแรกอาจไม่ชัดเจน และอาจคล้ายกับต่อมลูกหมากโต

อาการที่อาจพบ

• ปัสสาวะลำบาก

• ปัสสาวะเป็นเลือด

• ปวดกระดูก (ในระยะลุกลาม)

การวินิจฉัย

• ตรวจเลือดค่า PSA

• ตรวจทางทวารหนัก

• การตรวจเพิ่มเติมตามดุลยพินิจแพทย์

แนวทางการรักษา

ขึ้นอยู่กับระยะของโรค อายุ และสุขภาพโดยรวม เช่น

• การเฝ้าระวังอาการอย่างใกล้ชิด

• การผ่าตัด

• การฉายรังสี

• การรักษาด้วยฮอร์โมน

• การรักษาอื่นตามข้อบ่งชี้

การตรวจสุขภาพประจำปีและการปรึกษาแพทย์สม่ำเสมอมีความสำคัญต่อการคัดกรองและดูแลโรคต่อมลูกหมากในผู้ชายวัยกลางคนขึ้นไป

เอกสารอ้างอิง 

∙ D. Bach, L. Ebeling. Long-term drug treatment of benign prostatic hyperplasia-results of a prospective 3-years multicenter study using Sabal extracts IDS 89. Phytomedicine, 1996; 3(2): 105- 111. 

∙ ต่อมลูกหมากโต. [Internet]. เข้าถึงได้จาก: https://www.pobpad.com/ต่อมลูกหมากโต ∙ ผศ. นพ. กิตติพงษ์ พินธุโสภณ. รู้รอบโรคต่อมลูกหมากโต. [Internet]. เข้าถึงได้จาก: 

https://www.si.mahidol.ac.th/sidoctor/e-pl/articledetail.asp?id=189